|
جشن سده
واژه سده: بيشتر دانشمندان نام سده را گرفته شده از صد ميدانند. ابوريحان بيروني مي نويسد: “سده گويند يعني صد و آن يادگار اردشير بابكان است و در علت و سبب اين جشن گفتهاند كه هرگاه روزها و شبها را جداگانه بشمارند، ميان آن و آخر سال عدد صد بدست ميآيد و برخي گويند علت اين است كه در اين روز زادگان كيومرث، پدر نخستين، درست صدتن شدند و يكي از خود را بر همه پادشاه گردانيدند” و برخي برآنند كه در اين روز فرزندان مشي و مشيانه به صد رسيدند و نيز آمده: “شمار فرزندان آدم ابوالبشر در اين روز به صد رسيد".
نظر ديگر اينكه سده نامدار، صدمين روز زمستان از تقويم كهن است، زمستان در تقويم كهن 150 روزه و تابستان 210 روزه بوده است و برخي گفتهاند كه اين تسميه به مناسبت صد روز پيش از به دست آمدن فرآورده و ارتفاع غلات است.
زنده ياد استاد مهرداد بهار باوردار است كه واژه سده از فارسي كهن به معني پيدايش و آشكار شدن آمده و آن را برگزاري مراسمي به مناسبت چهلمين روز تولد خورشيد (يلدا) دانسته و مينويسد: … جشن سده سپري شدن چهل روز از زمستان و دقيقا در پايان چله بزرگ قرار دارد. البته به جشني ديگر كه در دهم دي ماه برگزار ميشده و كمابيش مانند جشن سده بوده هم بايد توجه كنيم كه در آن نيز آتشها ميافروختند. اگر نخستين روز زمستان را پس از شب يلدا – تولد ديگري براي خورشيد بدانيم، ميتوان آنرا هماهنگ با جشن گرفتن در دهمين و چهلمين روز تولد، آيين كهن و زنده ايراني دانست. (در همه استانهاي كشور و سرزمينهاي ايرانينشين، دهم و چهلم كودك را جشن ميگيرند) و اين واژه "sada" (نام مونث) كه به معني پيدايي و آشكار شدن است، در ايران باستان sadok و در فارسي ميانه sadag بوده و واژه عربي سذق و نوسذق (معرب نوسده) از آن آمده است.
پيشينه اسطورهاي پيدايش آيين و جشن سده:
از اسطورههاي جشن سده تنها يكي به پيدايش آتش اشاره دارد. فردوسي ميگويد: هوشنگ پادشاه پيشدادي، كه شيوه كشت و كار، كندن كاريز، كاشتن درخت … را به او نسبت ميدهند، روزي در دامنه كوه ماري ديد و سنگ برگرفت و به سوي مار انداخت و مار گریخت. اما از برخورد سنگها جرقهاي زد و آتش پديدار شد. هم در كتاب "التفهيم" و هم "آثارالباقيه" ابوريحان، از پديد آمدن آتش سخني نيست بلكه آنرا افروختن آتش بر بامها ميداند كه به دستور فريدون انجام گرفت و در نوروزنامه آمده است كه: "آفريدون … همان روز كه ضحاك بگرفت جشن سده برنهاد و مردمان كه از جور و ستم ضحاك رسته بودند، پسنديدند و از جهت فال نيك، آن روز را جشن كردندي و هر سال تا به امروز، آيين آن پادشاهان نيك عهد را در ايران و دور آن به جاي ميآورند".
برگزاري جشن سده:
الف) تا دوره ساساني: فردوسي آنرا به هوشنگ نسبت ميدهد و ابوريحان بيروني و نوروزنامه آنرا از فريدون ميدانند و همچنين رسمي شدن جشن سده به زمان اردشير بابكان منسوب گرديده است، اما در هيچكدام به شيوه برگزاري آن اشارهاي نشده است.
ب) پس از ساسانيان: مورخان و نويسندگاني چون بيروني، بيهقي، گرديزي، مسكويه و … از شيوه برگزاري جشن سده در دوران غزنويان، سلجوقيان، خوارزمشاهيان، آل زيار و … تا دوره مغول بسيار نوشتهاند. از آيينهاي عامه مردم سندي نداريم اما در حضور شاهان، رسم شعرخواني بود و نيز پرندگان و جانوراني به آتش انداخته ميشدند و گياه خوشبو تبخير ميكردند تا مضرات آن را برطرف كنند.
ج) در عصر حاضر: در مازندران، كردستان، لرستان، و سيستان و بلوچستان؛ روستاييان و كشاورزان و چوپانان و چادرنشينان نزديك غروب يكي از روزهاي زمستان (آغاز نيمه يا پايان زمستان) روي پشت بام، دامنه كوه، نزديك زيارتگاه، كنار چراگاه و يا كشتزار آتشي افروخته و بنا بر سنتي كهن پيرامون آن گرد ميآيند بدون آنكه نام جشن سده بر آن نهند.
ولي در كرمان جشن سده يا سده سوزي در میان همه اقشار مردم كرمان، مسلمان، زرتشتي، كليمي … رواج دارد كه همه ساله در دهم بهمن ماه برگزار ميشود. در میان چادرنشينان بافت و سيرجان سده سوزي چوپاني برگزار ميشود كه شب دهم بهمن آتش بزرگي بنام آتش جشن سده، با چهل شاخه از درختان هرس شده كه نشان چهل روز "چله بزرگ" است در ميدان ده برميافروزند و ميخوانند: سده سده دهقاني/ چهل كنده سوزاني/ هنوز گويي زمستاني.
چنانكه از كتابها و اسناد تاريخي برميآيد جشن سده جنبه ديني نداشته و همه داستانهاي مربوط به آن غيرديني است و بيشتر جشني كهن و ملي به شمار ميآيد و وارث حقيقي جشن سده نه تنها زرتشتيان، بلكه همه ايرانياناند، ميراثي كه به بسياري از كشورهاي همسايه نيز راه يافت.
|