|
سامانیان
سامانیان (261 - 395 ق / 874 - 1004 م) یکی از دودمانهای فارسیزبان در غرب آسیا بودند.
سامانیان نزدیک صد سال (از ۲۸۷ تا ۳۸۹ ه.ق.) در بخشی از ایران کنونی و بخش بزرگی از افغانستان و آسیای میانه فرمانروایی کردند.
انقراض حکومت طاهریان
انقراض حکومت طاهریان و ناتوانایی و فتور تدریجی که از غلبه ترکان در دستگاه خلافت پدید آمد، سرزمینهای خاوری خلافت را از نفوذ خلیفه و از امکان اعمال قدرت عملی او آزاد کرد. در چنین ایمنی و فراغی که به ویژه دوری از بغداد آن را بی دغدغه میساخت، ولایت فرارود (ماوراالنهر) که از دوران طاهریان یا پیش از آن به آل سامان واگذار شده بود، زیر رهبری امیران این خاندان، مرکز یک دولت نیرومند شد و خراسان و ری، و مدتی هم، جرجان، طبرستان، و سیستان، از سوی خلیفه یا به حکم استیلاء و غلبه، پیوست قلمرو آنها شد. با آنکه استیلای این خاندان بر جرجان، طبرستان و سیستان مستمر نبود و چندان دوام نداشت، ولی خراسان و فرارودان در بخش بزرگ دوره فرمانروایی آنها، از پادرمیانی یکسره عمال خلیفه آزاد ماند و بازمانده دنیای باستانی ایران، در گونه اسلامی خود، در تمام این نواحی، حیاتی تازه یافت.
سامانیان
سامانیان که منسوب به سامان خداه، دهقانی زرتشتی از نواحی بلخ و بد قولی سمرقند و مالک قریه سامان در آن نواحی بودند، از زمان خلافت مأمون در خراسان، یعنی اندک مدتی پیش از روی کار آمدن طاهریان، در بخشی از ماوراء النهر حکومتهای خودمحتار کوچکی را که به حکم خلیفه به آنها واگذار شده بود، به عهده داشتند. و نسب خود را - به دنبال به دست گرفتن قدرت - به بهرام چوبینه، سردار نامدار دوران ساسانیان میرساندند.
نصر نخست بنیادگزار سلسله سامانی
بنیادگزار این سلسله، نصر نخست و کسانی از فرمانروایان برجسته آن، توانسته بودند دورانی از آرامش نسبی را برای ایرانیان فراهم آورند، ولی البته همه آنان چنین نبودند و همیشه نیز چنین نبود. ثبات این سرزمین با کوششهایی که راه مرداویج زیاری برای بازگرداندن طرز حکومت پیش از اسلامی رخ داد و همچنین با افراط کاریهای دینی پادشاه با شکوه سامانی، نصر دوم در پایانی زندگی خود به مذهب اسماعیلی گروید و از این راه خود را با دستگاه خلافت درگیر کرد، در صورتی که این دستگاه در حقیقت تکیه گاه بزرگ این سلسله به شمار میرفت. با وجود این، حتی پیش از آن که نشانه سرنگونی سامانیان در فرجام کشمکشهای ایشان با خاندانهای زمیندار با نفوذ یعنی «دهقانان» و خاندانهای مأموران رسمی ظاهر شود و نیز در فرجام نزاعهای داخل خاندان خود ایشان و سرانجام با گسترش قدرت آل بویه در باختر و جنوب غربی ایران آشکار شود، دگوگونی در نوار غربی منطقه نفوذ ایشان حاصل شد که چهره جهان اسلامی را از سده پنجم هجری (یازدهم میلادی) به سپس کاملاً تغییر داد. مدت درازی مجاهدان در راه ایمان، بار جنگهای دفاعی را در مرزهای امپراتوری بیزانیس بر دوش داشتند و کمابیش همه ساله با هجومهایی که به «حملههای تابستانی» نامدار شده بود، در سرزمینهای آل بویه پیشروی میکردند، ولی هیچ پیشرفت بزرگی عاید مردم ارتدوکس مذهب آناتولی، نمیشد. در ماوراءالنهر و کناره دره فرغانه نیز با همسایگان غیر مسلمان زد و خوردی رخ میداد. که از این میان تنها بهره بزرگی که در مبارزه سامانیان با همسایگانشان نصیب ایشان شد، تسخیر طراز «تلاس» در 280 ق / 893 م بود. همسایگان مورد بحث؛ قَرَه خانیان یا ایلخانان «هر دو نام عنوانهایی است که داشتند» بودند؛ که بر ترکان قَرلُق فرمانروایی داشتند. مملکت ایشان پس از انقراض دومین فرمانروایی کُوک تورک به وجود آمده بود، که خیلی زود پاره پاره شد، به صورت دولتهای کوچکی درآمد که ماینه آنان با یکدیگر خیلی هم دوستانه نبود.
|
زبان فارسی در دوره سامانیان
در دوره ایران سامانی، زبان فارسی از پیشرفت و شکوفایی زیادی برخوردار شد. با آن که سامانیان در امور دیوانی زبان عربی را به کار میبردند و آن را شعار یکپارچگی خلافت میشمردند، امکان آن را فراهم آوردند تا شاعرانی ایرانی همچون رودکی و دقیقی از نخستین کسانی باشند که با گونهای از زبان ملی خود که از تکمیل و تلفیق گویشهای محلی گوناگون فراهم آمده بود مطلب بنویسند. این زبان در دربار سامانیان پذیرفته شد و سرانجام به عنوان زبان فارسی نو روایی پیدا کرد که با اندکی دگرگونیها آوایی تا زمان حاضر بر جای مانده است.
پادشاهان سلسله سامانی
نام و لقب نه تن از پادشاهان این سلسله با توالی و مدت حکومتشان، از این قرار است:
اسماعیل بن احمد، معروف به امیر ماضی (۲۹۵ – ۲۷۹ ه.ق)
احمد بن اسماعیل، معروف به امیر شهید (۳۰۱ – ۲۵۹ ه.ق)
نصر بن احمد، معروف به امیر سعید (۳۳۱ – ۳۰۱ ه.ق)
نوح بن نصر، معروف به امیر حمید (۳۴۳ – ۳۳۱ ه.ق)
عبدالملک بن نوح، معروف به امیر رشید (۳۵۰ – ۳۴۳ ه.ق)
منصوربن نوح، معروف به امیر سدید (۳۶۵ – ۳۵۰ ه.ق)
نوح بن منصور، معروف به امیر رضی (۳۸۷ – ۳۶۵ ه.ق)
منصور بن نوح (۳۸۹ – ۳۸۷ ه.ق)
عبدالملک بن نوح (۳۸۹ – ۳۸۹ ه.ق)
|